Những thói quen lập kế hoạch bài giảng thực tế giúp giáo viên bận rộn chuẩn bị các bài giảng rõ ràng, hữu ích mà không cần dành cả buổi tối để viết lại kế hoạch.
Việc soạn giáo án rất dễ chiếm trọn buổi tối của một giáo viên. Thầy cô ngồi xuống sau giờ dạy với ý định chuẩn bị nhanh cho tiết ngày mai, nhưng công việc cứ loang ra mãi. Nào là phải rà lại yêu cầu cần đạt, chỉnh lại vài trang trình chiếu, chuẩn bị ví dụ, cân nhắc nhu cầu của từng học sinh, tìm phiếu bài tập, rồi còn phải nghĩ sẵn một hoạt động dự phòng phòng khi lớp làm xong sớm hoặc bị tắc giữa chừng.
Vấn đề không nằm ở chỗ giáo viên không biết soạn bài. Phần lớn thầy cô đều nắm chắc môn học của mình, hiểu học sinh của mình và biết một tiết dạy tốt thì trông như thế nào. Vấn đề là việc soạn bài bị mở ra quá rộng. Thay vì quyết định học sinh cần học điều gì và sẽ luyện tập ra sao, giáo viên lại sa vào việc gọt giũa những chi tiết nhỏ mà khi học sinh thật bước vào lớp thì chưa chắc đã có ý nghĩa gì.
Một giáo án tốt hơn không nhất thiết phải dài hơn. Ở rất nhiều lớp học, những giáo án mạnh nhất lại là những giáo án gọn, có trọng tâm và dễ cầm lên dạy ngay. Chúng trả lời đúng những câu hỏi thực tế mà giáo viên cần trong lúc dạy: Cuối tiết học sinh phải hiểu được điều gì? Tôi sẽ giảng ra sao? Học sinh sẽ làm gì với điều đó? Làm sao tôi biết em nào đang cần giúp? Nếu tiết học chạy nhanh hơn hoặc chậm hơn dự tính thì tôi xử lý thế nào?
Cách soạn bài trong hai mươi phút không phải là làm cho qua quýt. Đó là cách để mỗi phần của giáo án có một nhiệm vụ rõ ràng. Khi giáo viên biết điều gì cần quyết định trước, điều gì nên để đơn giản và điều gì có thể dùng lại, việc soạn bài vừa nhẹ đi vừa hữu ích hơn.
Vì sao soạn giáo án lại tốn nhiều thời gian đến vậy
Nhiều giáo án trở nên chậm chạp vì giáo viên bắt đầu từ hoạt động chứ không phải từ điều học sinh cần học. Ai cũng dễ bị cuốn vào việc đi tìm trước một phiếu bài tập, một đoạn phim, một trò chơi hay một dự án. Những nguồn học liệu ấy có thể hữu ích, nhưng không nên để chúng dẫn dắt tiết học. Nếu hoạt động được chọn trước, giáo viên sẽ mất thêm thời gian để gò nó cho khớp với mục tiêu.
Việc soạn bài cũng kéo dài khi một tiết học ôm đồm quá nhiều thứ. Chỉ trong một tiết mà có cả khởi động, ôn tập, từ vựng mới, giảng bài, hoạt động nhóm, luyện tập cá nhân, thảo luận, kiểm tra nhanh và phiếu ra về. Trên giấy thì có vẻ đầy đủ, nhưng trong lớp lại thành ra vội vã. Học sinh cần thời gian để suy nghĩ, để làm sai, để hỏi và để luyện tập.
Một lý do nữa là giáo viên thường soạn bài cho một lớp lý tưởng chứ không phải cho lớp mình đang dạy. Lớp học thật thì có em nghỉ, có bài tập về nhà làm dở, có trình độ đọc chênh lệch, có sự tập trung ngắn ngủi, có đồ dùng thiếu và có những lần bị ngắt quãng. Một giáo án thiết thực phải chừa chỗ cho những điều đó.
Khung soạn giáo án trong hai mươi phút
Giáo án hai mươi phút phát huy tác dụng tốt nhất khi giáo viên đi theo một trình tự cố định. Trình tự rất quan trọng, vì quyết định trước đỡ cho quyết định sau. Mục tiêu bài học rõ thì phần giảng sẽ dễ hơn. Phần giảng rõ thì việc chọn bài luyện tập sẽ chuẩn hơn. Bài luyện tập rõ thì việc kiểm tra mức độ hiểu bài sẽ đơn giản hơn.
Đây là một cấu trúc thực tế:
- Chọn mục tiêu bài học.
- Xác định những gì học sinh đã biết.
- Chuẩn bị phần giảng hoặc phần làm mẫu.
- Chọn một hoạt động luyện tập chính.
- Thêm một lần kiểm tra mức độ hiểu bài.
- Chuẩn bị phương án hỗ trợ và phương án mở rộng.
- Ghi lại tiến trình tiết dạy bằng ngôn ngữ giản dị của giáo viên.
Khung này giúp giáo viên giữ được trọng tâm. Nó cũng ngăn giáo án biến thành một tập hợp các hoạt động rời rạc.
Phút 1-3: chọn một mục tiêu bài học thật rõ
Hãy bắt đầu bằng việc viết mục tiêu bài học bằng lời lẽ giản dị. Tránh những câu nghe thì oai nhưng không giúp gì cho việc dạy. Một mục tiêu hữu dụng phải nói rõ cho giáo viên biết chính xác học sinh cần làm được điều gì.
Chẳng hạn, thay vì viết “Học sinh sẽ hiểu các kỹ thuật viết nghị luận thuyết phục”, hãy viết “Học sinh nhận ra luận điểm, lý lẽ và bằng chứng trong một đoạn văn thuyết phục ngắn”. Mục tiêu thứ hai dễ dạy, dễ luyện và dễ đánh giá hơn.
Với môn toán, thay vì “Học sinh sẽ học về phân số”, hãy viết “Học sinh so sánh hai phân số cùng mẫu số bằng hình vẽ và ký hiệu”. Với môn đọc hiểu, thay vì “Học sinh sẽ đọc hiểu tốt hơn”, hãy viết “Học sinh dùng hai chi tiết trong văn bản để giải thích lựa chọn của nhân vật”.
Nếu đến cuối tiết mà không kiểm tra được mục tiêu thì rất có thể mục tiêu đó còn quá rộng. Thói quen soạn bài trong hai mươi phút bắt đầu từ việc thu hẹp đích đến.
Phút 4-5: nghĩ về những gì học sinh đã biết
Trước khi chuẩn bị phần kiến thức mới, hãy dừng lại và tự hỏi: Học sinh đã biết những gì có liên quan đến bài này? Các em có thể nhầm lẫn ở đâu? Những từ ngữ nào có thể làm các em chậm lại?
Bước này tiết kiệm thời gian về sau. Nếu học sinh đang học cách viết câu chủ đề, hẳn các em đã biết đoạn văn là gì, nhưng có thể chưa phân biệt được câu chủ đề khác nhan đề ở chỗ nào. Nếu các em đang giải bài toán hai bước, có thể các em cộng trừ thành thạo nhưng lại lúng túng khi phải quyết định làm phép tính nào trước.
Hãy ghi một dòng ngắn vào giáo án: “Dễ nhầm ý chính với chi tiết” hoặc “Ôn lại mẫu số trước khi so sánh phân số”. Dòng ghi chú đó giúp giáo viên bắt đầu tiết học từ đúng chỗ.
Phút 6-8: chuẩn bị phần giảng
Một phần giảng hay không cần dài, mà cần rõ. Hãy quyết định sẽ giới thiệu kiến thức đó trong ba đến năm phút bằng cách nào. Chọn một ví dụ đủ đơn giản để học sinh theo kịp và một ví dụ cho thấy lỗi các em hay mắc.
Chẳng hạn, trong tiết ngữ pháp về dấu phẩy khi liệt kê, hãy đưa ra một câu viết đúng và một câu thiếu dấu phẩy. Trong tiết khoa học về môi trường sống, hãy đưa ra một ví dụ rõ ràng và một trường hợp không phải là ví dụ. Trong tiết lập trình, hãy đưa ra một dòng chạy được và một dòng bị lỗi.
Giáo viên thường mất quá nhiều thời gian để chuẩn bị thật nhiều ví dụ. Một ví dụ mẫu chắc chắn thường có giá trị hơn năm ví dụ làm vội. Điều học sinh cần thấy là cách suy nghĩ, chứ không phải chỉ mỗi đáp án.
Phút 9-12: chọn hoạt động luyện tập chính
Chính trong lúc luyện tập thì học sinh mới thật sự học. Hãy chọn một hoạt động chính khớp với mục tiêu bài học. Nếu mục tiêu là nhận ra bằng chứng thì học sinh phải nhận ra bằng chứng. Nếu mục tiêu là giải phương trình thì các em phải giải phương trình. Nếu mục tiêu là so sánh nguồn tư liệu thì các em phải so sánh nguồn tư liệu.
Một lỗi soạn bài thường gặp là chọn một hoạt động vui nhưng không cho học sinh luyện tập đủ. Một phiếu bài tập nhiều màu, một tờ áp phích làm theo nhóm hay một trò chơi trực tuyến trông có vẻ cuốn hút, nhưng vẫn phải bắt học sinh thực hiện đúng kỹ năng cần rèn đủ số lần để tiến bộ.
Hãy giữ cho hoạt động luyện tập đầu tiên ngắn và có trọng tâm. Học sinh có thể làm việc theo cặp, trả lời năm câu hỏi, đánh dấu vào một đoạn văn, sắp xếp các thẻ, giải hai bài trên bảng con hoặc viết lời giải thích cho một ví dụ. Hoạt động ấy phải cho giáo viên thứ gì đó để quan sát.
Phút 13-14: thêm một lần kiểm tra mức độ hiểu bài
Tiết nào cũng cần một lần kiểm tra nhanh. Không nhất thiết phải là bài kiểm tra chính thức. Đó có thể là một phiếu ra về, một tín hiệu giơ ngón tay cái, một câu trả lời cho một câu hỏi duy nhất, một đáp án viết trên bảng con, một câu mở đầu cho sẵn hoặc một bài phân loại nhanh.
Phần kiểm tra phải gắn thẳng với mục tiêu bài học. Nếu mục tiêu là nhận ra luận điểm, lý lẽ và bằng chứng thì phiếu ra về phải yêu cầu học sinh gọi tên đúng những phần đó. Nếu mục tiêu là so sánh phân số thì phần kiểm tra phải yêu cầu các em so sánh hai phân số và giải thích vì sao biết được như vậy.
Một lần kiểm tra tốt sẽ giúp giáo viên quyết định bước tiếp theo. Nếu phần lớn học sinh đã hiểu thì đi tiếp. Nếu nhiều em cùng sai ở một chỗ thì dạy lại chỗ đó. Nếu chỉ vài em còn chật vật thì lập một nhóm nhỏ.
Phút 15-16: chuẩn bị phần hỗ trợ và phần mở rộng
Quan tâm đến sự khác biệt giữa học sinh không có nghĩa là lúc nào cũng phải soạn ba giáo án riêng. Thường thì chỉ cần chuẩn bị vài điều chỉnh nhỏ.
Phần hỗ trợ có thể là một bảng từ gợi ý, một câu mở đầu cho sẵn, một bài giải mẫu, cho phép làm việc theo cặp, một sơ đồ trực quan hoặc giảm bớt số câu hỏi. Phần mở rộng có thể là một câu hỏi thử thách, một yêu cầu giải thích sâu hơn, một bài phân tích lỗi sai hoặc yêu cầu học sinh tự nghĩ ra ví dụ của mình.
Hãy ghi vào giáo án một phương án hỗ trợ và một phương án mở rộng. Như vậy giáo viên luôn sẵn sàng mà không phải làm thêm việc thừa.
Phút 17-20: viết tiến trình tiết dạy
Bây giờ hãy viết tiết học thành một chuỗi việc đơn giản. Dùng ngôn ngữ của giáo viên, đừng viết thành những đoạn văn trang trọng. Một tiến trình thiết thực có thể trông như sau:
- Khởi động: ôn lại kỹ năng hôm qua bằng hai câu hỏi nhanh.
- Mục tiêu: học sinh nhận ra luận điểm, lý lẽ và bằng chứng.
- Làm mẫu: đọc một đoạn văn và gọi tên từng phần.
- Luyện tập có hướng dẫn: học sinh làm theo cặp với đoạn văn thứ hai.
- Luyện tập cá nhân: học sinh tự làm với một đoạn văn ngắn.
- Kiểm tra: phiếu ra về với một đoạn văn mới.
- Hỗ trợ: phát câu mở đầu cho sẵn và đoạn văn đã tô đậm.
- Mở rộng: học sinh tự viết luận điểm, lý lẽ và bằng chứng của mình.
Chừng đó là đủ để lên lớp. Nó cho giáo viên một hướng đi mà không trói tiết học vào quá nhiều chi tiết.
Những chỗ nên thôi chuẩn bị quá kỹ
Giáo viên thường dành quá nhiều thời gian viết ra kịch bản hoàn hảo cho lời giảng. Vài câu then chốt thì có ích, nhưng một kịch bản đầy đủ hiếm khi cần thiết, trừ khi giáo viên mới dạy nội dung đó hoặc đang chuẩn bị cho một tiết dự giờ chính thức. Thay vào đó, hãy ghi lại câu hỏi chính, ví dụ mẫu và lỗi học sinh hay mắc.
Giáo viên cũng có thể thôi chăm chút quá mức cho học liệu. Một bảng biểu đơn giản, một đoạn văn ngắn hay một bộ năm câu hỏi thường hiệu quả hơn một phiếu bài tập trang trí cầu kỳ. Thứ giúp ích cho học sinh thường là hướng dẫn rõ ràng và nhận xét đúng chỗ, chứ không phải là hình thức đẹp mắt.
Một phần nữa có thể làm gọn lại là hoạt động khởi động. Khởi động là để chuẩn bị tinh thần cho tiết học, chứ không phải để biến thành một tiết học riêng. Một câu hỏi ôn tập, một bức ảnh gợi ý, một bài nối từ hoặc một bài toán nhanh là đủ.
Soạn bài cho những vấn đề có thật trong lớp
Soạn bài hiệu quả không có nghĩa là phớt lờ những trục trặc trong lớp. Nó tính trước những tình huống hay gặp nhất mà không bắt giáo viên phải chuẩn bị cho mọi khả năng.
Nếu học sinh làm xong sớm, hãy có sẵn một yêu cầu mở rộng. Nếu các em bị tắc, hãy có sẵn một ví dụ đơn giản hơn. Nếu thiết bị trục trặc, hãy biết trước phiên bản không cần máy móc của hoạt động. Nếu hoạt động nhóm trở nên ồn ào, hãy quy định rõ thời gian và vai trò. Nếu học sinh chưa hiểu yêu cầu, hãy làm mẫu bước đầu tiên trước khi để các em tự làm.
Những quyết định dự phòng nho nhỏ ấy tiết kiệm thời gian và đỡ căng thẳng. Chúng cũng giúp tiết học tiếp tục trôi khi thực tế không giống như trong giáo án.
Mẫu giáo án dùng đi dùng lại
Một cấu trúc dùng lại được sẽ tiết kiệm thời gian hơn nhiều so với việc ngày nào cũng bắt đầu từ trang giấy trắng. Giáo viên chỉ cần giữ một mẫu giáo án đơn giản với các mục cố định:
- Mục tiêu bài học
- Kiến thức đã có
- Ví dụ mẫu
- Hoạt động luyện tập
- Kiểm tra mức độ hiểu bài
- Hỗ trợ
- Mở rộng
- Đồ dùng dạy học
Dùng mãi một mẫu sẽ giảm bớt mệt mỏi vì phải quyết định. Giáo viên không phải nghĩ xem soạn bài theo cách nào nữa, mà chỉ cần nghĩ xem tiết học này cần gì.
Ví dụ: một tiết đọc hiểu soạn trong hai mươi phút
Mục tiêu bài học: Học sinh dùng hai chi tiết trong văn bản để giải thích cảm xúc của nhân vật.
Kiến thức đã có: Học sinh biết nhân vật là gì và gọi tên được các cảm xúc. Các em có thể cần giúp đỡ khi chọn bằng chứng trong văn bản.
Làm mẫu: Đọc một đoạn văn ngắn rồi nghĩ thành tiếng: “Nhân vật nói rằng cô ấy không muốn vào trong và cô ấy nhìn xuống đất. Những chi tiết đó cho thấy có thể cô ấy đang lo lắng.”
Luyện tập: Học sinh đọc đoạn văn thứ hai theo cặp và gạch chân hai chi tiết cho thấy cảm xúc.
Kiểm tra: Học sinh viết một câu: “Nhân vật cảm thấy ___ vì ___ và ___.”
Hỗ trợ: Phát một bảng từ chỉ cảm xúc.
Mở rộng: Yêu cầu học sinh giải thích cảm xúc đó thay đổi thế nào từ đầu đến cuối.
Ví dụ: một tiết toán soạn trong hai mươi phút
Mục tiêu bài học: Học sinh giải được bài toán có lời văn hai bước về phép cộng và phép trừ.
Kiến thức đã có: Học sinh cộng trừ được trong phạm vi yêu cầu. Các em hay vội và chỉ làm một bước.
Làm mẫu: Đọc một bài toán rồi khoanh tròn câu hỏi. Gạch chân các số. Hỏi: “Chúng ta cần tìm gì trước?” Giải bước một, rồi giải bước hai.
Luyện tập: Học sinh giải ba bài toán. Sau mỗi bài, các em viết “Bước 1” và “Bước 2” bên cạnh phần làm bài.
Kiểm tra: Một bài toán cuối tiết có chừa chỗ cho cả hai bước.
Hỗ trợ: Phát một bảng kiểm các bước giải toán.
Mở rộng: Học sinh tự đặt một bài toán hai bước cho bạn cùng cặp.
Làm sao biết giáo án đã đủ tốt
Một giáo án là đủ tốt nếu một giáo viên khác có thể nhanh chóng nắm được mục tiêu, hoạt động chính và cách kiểm tra mức độ hiểu bài. Giáo án không cần ghi lại từng lời giáo viên sẽ nói.
Trước khi khép lại, hãy tự hỏi những câu này:
- Tôi có nói được mục tiêu bài học trong một câu không?
- Phần luyện tập có khớp với mục tiêu không?
- Đến cuối tiết tôi có biết em nào đã hiểu bài không?
- Tôi đã có một phương án hỗ trợ cho những em còn chật vật chưa?
- Tôi đã có một phương án mở rộng cho những em đã sẵn sàng chưa?
- Số đồ dùng này có thực tế với quỹ thời gian tôi có không?
Nếu câu trả lời là có, giáo án đã sẵn sàng.
Lời cuối
Soạn bài hiệu quả không có nghĩa là bớt tận tâm đi. Đó là cách giữ sức cho giáo viên để dành cho những phần quan trọng nhất của nghề dạy học: giảng cho rõ, lắng nghe học sinh, xử lý cái sai của các em và điều chỉnh ngay trong lúc dạy.
Một giáo án hai mươi phút vẫn có thể chu đáo, thiết thực và sẵn sàng để lên lớp. Khi giáo viên tập trung vào mục tiêu, phần làm mẫu, phần luyện tập, phần kiểm tra, phần hỗ trợ và phần mở rộng, thầy cô sẽ bớt thời gian lấp đầy các trang giấy và có thêm thời gian chuẩn bị những tiết học mà học sinh thật sự học được điều gì đó.