Yoğun öğretmenlerin akşamlarını plan yeniden yazarak geçirmeden net ve kullanışlı dersler hazırlamasına yardımcı olan pratik ders planlama alışkanlıkları.
Ders planlamak bir öğretmenin akşamını kolayca yutar. Okul çıkışında masaya oturup yarınki dersi çabucak hazırlamayı düşünürsünüz, ama iş gitgide yayılır. Kazanımlara bakmak, slaytları düzeltmek, örnek hazırlamak, öğrencilerin ihtiyaçlarını düşünmek, çalışma kâğıdı bulmak ve sınıf erken biterse ya da takılırsa diye yedek bir etkinliği aklın bir köşesinde tutmak gerekir.
Sorun, öğretmenlerin plan yapmayı bilmemesi değil. Çoğu öğretmen alanını da sınıfını da iyi tanır, iyi bir dersin nasıl kurulduğunu da bilir. Sorun, planlamanın fazla genişlemesi. Öğrencilerin neyi öğrenmesi ve bunu nasıl çalışması gerektiğine karar vermek yerine, öğretmen gerçek öğrenciler sınıfa girdiğinde belki hiç fark etmeyecek ayrıntıları cilalamakla kalıyor.
Daha iyi bir ders planının daha uzun olması gerekmez. Pek çok sınıfta en güçlü planlar sade, odaklı ve ders sırasında kullanması kolay olanlardır. Öğretmenin ders boyunca gerçekten ihtiyaç duyduğu pratik sorulara cevap verirler: Öğrenciler ders sonunda neyi anlamış olmalı? Bunu nasıl anlatacağım? Öğrenciler bununla ne yapacak? Kimin desteğe ihtiyacı olduğunu nasıl göreceğim? Ders beklediğimden hızlı ya da yavaş giderse ne yapacağım?
Yirmi dakikalık planlama yaklaşımı acele etmek demek değildir. Planın her parçasına açık bir görev vermek demektir. Öğretmen önce neye karar vereceğini, neyi sade bırakabileceğini ve neyi yeniden kullanabileceğini bildiğinde, planlama hem hafifler hem de işe yarar hale gelir.
Ders planlamak neden bu kadar uzuyor
Pek çok plan, öğretmen öğrenmeden değil etkinlikten başladığı için ağırlaşır. Önce bir çalışma kâğıdı, video, oyun ya da proje aramak caziptir. Bu kaynaklar yardımcı olabilir ama dersi onlar yönetmemeli. Etkinlik başa geçerse, öğretmen onu kazanıma uydurmaya fazladan zaman harcar.
Ders fazlasını yapmaya kalkıştığında da planlama uzar. Tek bir ders saatine ısınma, tekrar, yeni kelimeler, doğrudan anlatım, grup çalışması, bireysel alıştırma, tartışma, kısa sınav ve çıkış kartı sığdırılmaya çalışılır. Kâğıt üzerinde eksiksiz görünür, sınıfta ise sıkışık hissettirir. Öğrencilerin düşünmeye, yanılmaya, soru sormaya ve çalışmaya zamana ihtiyacı vardır.
Planlamayı uzatan bir başka neden, öğretmenlerin çoğu zaman elindeki sınıf için değil ideal bir sınıf için plan yapmasıdır. Gerçek sınıfta devamsız öğrenciler, yarım kalmış ödevler, birbirinden çok farklı okuma düzeyleri, kısa süren dikkat, eksik malzeme ve kesintiler vardır. İşe yarar bir plan bunlara yer bırakır.
Yirmi dakikalık ders planlama çerçevesi
Yirmi dakikalık plan, öğretmen sabit bir sıra izlediğinde en iyi sonucu verir. Sıra önemlidir, çünkü her karar bir sonrakini taşır. Kazanım netse anlatım kolaylaşır. Anlatım netse alıştırma daha isabetli seçilir. Alıştırma netse anlamayı yoklamak basitleşir.
Gerçekçi bir yapı şöyledir:
- Kazanımı belirleyin.
- Öğrencilerin neyi zaten bildiğini saptayın.
- Anlatımı ya da örnek gösterimi planlayın.
- Tek bir ana alıştırma seçin.
- Bir anlama kontrolü ekleyin.
- Destek ve zenginleştirme seçeneklerini hazırlayın.
- Ders akışını sade bir öğretmen diliyle yazın.
Bu çerçeve odağı korur. Ayrıca planın birbiriyle ilgisiz işler yığınına dönüşmesini engeller.
1-3. dakika: tek ve net bir kazanım seçin
Kazanımı önce sade bir dille yazın. Kulağa etkileyici gelen ama öğretimi yönlendirmeyen cümlelerden kaçının. İşe yarar bir kazanım, öğrencilerin tam olarak neyi yapabilir olması gerektiğini öğretmene söyler.
Örneğin “Öğrenciler ikna edici yazma tekniklerini kavrayacak” yerine “Öğrenciler kısa bir ikna edici paragrafta savı, gerekçeyi ve kanıtı bulur” yazın. İkinci kazanımı anlatmak, çalıştırmak ve ölçmek daha kolaydır.
Matematikte “Öğrenciler kesirleri öğrenecek” yerine “Öğrenciler paydaları eşit iki kesri model ve sembol kullanarak karşılaştırır” yazın. Okumada “Öğrenciler anlama becerisini geliştirecek” yerine “Öğrenciler bir karakterin seçimini metinden iki ayrıntıya dayanarak açıklar” yazın.
Kazanım ders bitiminde yoklanamıyorsa muhtemelen fazla geniştir. Yirmi dakikalık planlama alışkanlığı hedefi daraltmakla başlar.
4-5. dakika: öğrencilerin ön bilgisini düşünün
Yeni öğretimi planlamadan önce durun ve sorun: Öğrenciler bu derse bağlanan neleri zaten biliyor? Neyi karıştırabilirler? Hangi kelimeler onları yavaşlatabilir?
Bu adım sonradan zaman kazandırır. Öğrenciler konu cümlesi yazmayı öğreniyorsa paragrafın ne olduğunu muhtemelen biliyorlardır. Ama konu cümlesinin başlıktan farkını bilmiyor olabilirler. İki işlemli problem çözüyorlarsa toplama ve çıkarmayı biliyor, hangi işlemin önce geldiğine karar vermekte zorlanıyor olabilirler.
Plana kısa bir not ekleyin: “Ana fikirle ayrıntıyı karıştırabilirler” ya da “Kesirleri karşılaştırmadan önce paydayı hatırlat”. Bu not, dersin doğru yerden başlamasına yardım eder.
6-8. dakika: anlatımı planlayın
İyi bir anlatımın uzun olması gerekmez, net olması gerekir. Konuyu üç ila beş dakikada nasıl açacağınıza karar verin. Öğrencilerin izleyebileceği kadar sade bir örnek ve sık yapılan hatayı gösteren bir örnek seçin.
Örneğin sıralamada virgül konusunu işlerken doğru bir cümle ile virgülleri eksik bir cümle gösterin. Yaşam alanlarını anlatan bir fen dersinde net bir örnek ve bir karşı örnek verin. Kodlama dersinde çalışan bir satır ile bozuk bir satır gösterin.
Öğretmenler çoğu kez çok sayıda örnek hazırlamaya fazla vakit ayırır. Güçlü tek bir örnek, aceleyle toplanmış beş örnekten genellikle daha iyidir. Öğrencilerin görmesi gereken yalnızca sonuç değil, düşünme yoludur.
9-12. dakika: ana alıştırmayı seçin
Öğrenme asıl olarak alıştırmada gerçekleşir. Kazanımla örtüşen tek bir ana görev seçin. Amaç kanıt bulmaksa öğrenciler kanıt bulmalı. Amaç denklem çözmekse denklem çözmeli. Amaç kaynak karşılaştırmaksa kaynak karşılaştırmalı.
Sık yapılan bir planlama hatası, eğlenceli ama yeterli alıştırma sağlamayan bir etkinlik seçmektir. Rengârenk bir çalışma kâğıdı, grup afişi ya da çevrim içi oyun ilgi çekici görünebilir; yine de hedef beceriyi gelişmeye yetecek kadar tekrarlatmalıdır.
İlk alıştırmayı kısa ve odaklı tutun. Öğrenciler eşli çalışabilir, beş soru çözebilir, bir paragrafı işaretleyebilir, kart eşleştirebilir, mini tahtada iki soru çözebilir ya da bir örneği yazarak açıklayabilir. Görev, öğretmene gözlemleyecek bir şey vermelidir.
13-14. dakika: bir anlama kontrolü ekleyin
Her ders kısa bir yoklamaya ihtiyaç duyar. Bunun resmi bir sınav olması gerekmez. Çıkış kartı, başparmak işareti, tek soruluk bir cevap, mini tahtaya yazılmış bir yanıt, bir cümle başlangıcı ya da hızlı bir sınıflama yeterlidir.
Yoklama doğrudan kazanıma bağlanmalı. Kazanım savı, gerekçeyi ve kanıtı bulmaksa çıkış kartı bu parçaları etiketletmeli. Kazanım kesir karşılaştırmaksa yoklama iki kesri karşılaştırtmalı ve nereden bildiklerini açıklatmalı.
İyi bir yoklama öğretmenin bir sonraki adıma karar vermesini sağlar. Çoğunluk anladıysa ilerlenir. Pek çok öğrenci aynı yerde takıldıysa o nokta yeniden anlatılır. Yalnızca birkaç kişi zorlanıyorsa küçük bir çalışma grubu kurulur.
15-16. dakika: destek ve zenginleştirme hazırlayın
Öğrenci farklılıklarını gözetmek her zaman üç ayrı ders hazırlamak demek değildir. Çoğu zaman küçük uyarlamalar hazırlamak demektir.
Destek; kelime listesi, cümle başlangıcı, çözümlü örnek, eşli çalışma seçeneği, görsel bir model ya da daha az soru olabilir. Zenginleştirme; zorlayıcı bir soru, daha derin açıklama isteyen bir yönerge, hata çözümleme görevi ya da öğrencilerin kendi örneklerini üretmesi olabilir.
Plana bir destek ve bir zenginleştirme yazın. Böylece öğretmen gereksiz iş çıkarmadan hazırlıklı olur.
17-20. dakika: akışı yazın
Şimdi dersi sade bir sıra halinde yazın. Resmi paragraflar yerine öğretmen dilini kullanın. İşe yarar bir ders akışı şöyle görünebilir:
- Isınma: dünkü beceriyi iki kısa soruyla tekrarla.
- Kazanım: öğrenciler savı, gerekçeyi ve kanıtı bulur.
- Örnek: bir paragrafı oku ve her parçayı etiketle.
- Rehberli alıştırma: öğrenciler ikinci paragrafı eşiyle etiketler.
- Bireysel alıştırma: öğrenciler kısa bir paragrafı tek başına etiketler.
- Yoklama: yeni bir paragrafla çıkış kartı.
- Destek: cümle başlangıcı ve işaretlenmiş paragraf ver.
- Zenginleştirme: öğrenciler kendi savını, gerekçesini ve kanıtını yazar.
Dersi yürütmek için bu kadarı yeter. Öğretmene yön verir ama dersi ayrıntıya boğmaz.
Fazla planlamaktan vazgeçilecek yerler
Öğretmenler kusursuz ders metinleri yazmaya çoğu zaman gereğinden fazla vakit ayırır. Birkaç anahtar cümle işe yarar, ama tam metin nadiren gerekir; konu öğretmen için yeniyse ya da resmi bir ders denetimi varsa başka. Onun yerine ana soruyu, örnek çözümü ve sık yapılan hatayı yazın.
Materyali fazla süslemekten de vazgeçilebilir. Sade bir tablo, kısa bir paragraf ya da beş soruluk bir set, bolca süslenmiş bir çalışma kâğıdından daha etkili olabilir. Öğrencilere genellikle şık biçimlendirmeden çok net yönerge ve işe yarar geri bildirim yarar.
Sadeleştirilebilecek bir başka alan ısınmadır. Isınma dersi hazırlamalı, ayrı bir derse dönüşmemeli. Bir tekrar sorusu, bir görsel, bir kelime eşleştirmesi ya da kısa bir problem yeter.
Sınıfın gerçek sorunlarına göre planlamak
Verimli planlama sınıf sorunlarını görmezden gelmez. En sık yaşananları hesaba katar, öğretmeni her olasılığa hazırlanmak zorunda bırakmaz.
Öğrenciler erken biterse elinizde bir zenginleştirme yönergesi hazır olsun. Zorlanırlarsa daha basit bir örnek hazır olsun. Teknoloji çalışmazsa aynı işin ekransız halini bilin. Grup çalışması gürültüye dönerse net bir süre ve rol belirleyin. Yönergeyi anlamazlarsa öğrencileri işe salmadan önce ilk adımı birlikte yapın.
Bu küçük yedek kararlar zaman ve enerji kazandırır. Gerçeklik planla örtüşmediğinde dersin akmaya devam etmesini de sağlar.
Yeniden kullanılabilir ders planı şablonları
Hazır bir yapı, her gün sıfırdan başlamaktan daha çok zaman kazandırır. Hep aynı başlıkları taşıyan sade bir şablon yeterlidir:
- Kazanım
- Ön bilgi
- Örnek çözüm
- Alıştırma
- Anlama kontrolü
- Destek
- Zenginleştirme
- Malzemeler
Her seferinde aynı şablonu kullanmak karar yorgunluğunu azaltır. Öğretmenin artık nasıl planlayacağına karar vermesi gerekmez. Yalnızca dersin neye ihtiyacı olduğuna karar verir.
Örnek: yirmi dakikada planlanmış bir okuma dersi
Kazanım: Öğrenciler bir karakterin duygusunu metinden iki ayrıntıya dayanarak açıklar.
Ön bilgi: Öğrenciler karakterin ne olduğunu biliyor ve duyguları adlandırabiliyor. Metinden kanıt seçerken desteğe ihtiyaç duyabilirler.
Örnek: Kısa bir paragraf okuyun. Sesli düşünün: “Karakter içeri girmek istemediğini söylüyor ve yere bakıyor. Bu ayrıntılar onun tedirgin olabileceğini gösteriyor.”
Alıştırma: Öğrenciler eşiyle ikinci bir paragrafı okur ve duyguyu gösteren iki ayrıntının altını çizer.
Yoklama: Öğrenciler tek cümle yazar: “Karakter ___ hissediyor, çünkü ___ ve ___.”
Destek: Duygu sözcüklerinden oluşan bir liste verin.
Zenginleştirme: Duygunun baştan sona nasıl değiştiğini açıklamalarını isteyin.
Örnek: yirmi dakikada planlanmış bir matematik dersi
Kazanım: Öğrenciler iki işlemli toplama ve çıkarma problemlerini çözer.
Ön bilgi: Öğrenciler istenen sayı aralığında toplayıp çıkarabiliyor. Acele edip yalnızca bir işlemi yapma eğilimindeler.
Örnek: Bir problemi okuyun ve soruyu daire içine alın. Sayıların altını çizin. Sorun: “Önce neyi bulmamız gerekiyor?” Önce birinci işlemi, sonra ikinciyi çözün.
Alıştırma: Öğrenciler üç problem çözer. Her problemden sonra çözümün yanına “1. işlem” ve “2. işlem” yazar.
Yoklama: İki işleme de yer bırakan tek bir çıkış problemi.
Destek: Problem çözme kontrol listesi verin.
Zenginleştirme: Öğrenciler eşi için iki işlemli kendi problemini yazar.
Planın yeterli olup olmadığı nasıl anlaşılır
Bir ders planı, başka bir öğretmen kazanımı, ana etkinliği ve anlama kontrolünü hızla kavrayabiliyorsa yeterlidir. Öğretmenin söyleyeceği her kelimeyi açıklaması gerekmez.
Bitirmeden önce şunları sorun:
- Kazanımı tek cümleyle anlatabiliyor muyum?
- Alıştırma kazanımla örtüşüyor mu?
- Ders sonunda kimin anladığını bilecek miyim?
- Zorlanan öğrenciler için bir desteğim var mı?
- Hazır olan öğrenciler için bir zenginleştirmem var mı?
- Malzemeler elimdeki süre için gerçekçi mi?
Cevaplar evetse plan hazırdır.
Son söz
Verimli ders planlamak daha az önemsemek değildir. Öğretmenin enerjisini, öğretmenliğin en çok ağırlık taşıdığı kısımlar için korumaktır: net anlatmak, öğrenciyi dinlemek, hataya karşılık vermek ve anında yön değiştirmek.
Yirmi dakikalık bir plan da düşünülmüş, uygulanabilir ve sınıfa hazır olabilir. Öğretmen kazanıma, örneğe, alıştırmaya, yoklamaya, desteğe ve zenginleştirmeye odaklandığında sayfa doldurmaya daha az, öğrencilerin gerçekten bir şey öğrenebileceği dersleri hazırlamaya daha çok zaman ayırır.