Öğrencilerin dersleri, kelimeleri, formülleri, olguları ve kavramları bir sonraki sınavın ötesinde hatırlaması için kullanabileceği çalışma dostu hafıza teknikleri.
Bir öğrenci sınavdan önceki gece sıkı çalışır, kısa sınavı geçecek kadarını hatırlar, bir hafta sonra ise çoğunu unutur. Bir başkası aynı sayfayı birkaç kez okur, konu tanıdık gelir, ama bakmadan anlatamaz. Bu durum can sıkıcıdır: çalışmaya zaman ayrılmıştır, öğrenilen ise kalıcı olmamıştır.
Uzun süreli bellek, saatlerce not defterine bakarak kurulmaz. Öğrenci bilgiyi etkin biçimde geri çağırdıkça, fikirleri ilişkilendirdikçe, zamana yayılmış biçimde çalıştıkça, kavramları anlattıkça ve bilgi tamamen silinmeden ona geri döndükçe gelişir. Beyin bilgiyi yalnızca yeniden görmek yerine onunla uğraşmak zorunda kaldığında bellek iyileşir.
İyi bellek teknikleri pek çok okul işinde işe yarar: kelime bilgisi, formüller, tarihsel olaylar, fen süreçleri, kompozisyon planları, tanımlar, şemalar, dil öğrenimi ve sınav tekrarı. Önemli olan, beyni bilgiyi hatırlamaya, düzenlemeye ve uygulamaya zorlayan stratejileri seçmektir.
Bu dokuz bellek tekniği, öğrencilerin sıradan okul haftalarında kullanabileceği kadar pratiktir. Pahalı uygulamalar ya da karmaşık sistemler gerektirmezler. İstikrar, dikkat ve daha akıllı tekrar alışkanlıkları gerektirirler.
Öğrenciler Çalıştıklarını Neden Unutur?
Unutmak normaldir. Beyin her şeyi aynı güçle tutmaz. Yalnızca bir kez görülen, edilgen biçimde kopyalanan ya da son anda gözden geçirilen bilginin silinme olasılığı daha yüksektir. Bu, öğrencinin yetersiz olduğu anlamına gelmez. Çalışma yönteminin beyne bilgiyi saklamak için yeterli neden vermediği anlamına gelir.
Öğrenciler tanımayı sıklıkla hatırlamayla karıştırır. Notları yeniden okurken bilgi tanıdık göründüğü için kendilerini hazır hissederler. Oysa tanımak, geri çağırmaktan kolaydır. Sınav genellikle hatırlamayı, açıklamayı, çözmeyi, karşılaştırmayı ya da uygulamayı ister. Bunun için daha güçlü bir bellek gerekir.
Uzun süreli kalıcılık; öğrenci bilgiye aralıklarla döndüğünde, kendini sınadığında, bağlantılar kurduğunda ve bilgiyi farklı biçimlerde kullandığında iyileşir. Aşağıdaki teknikler tam olarak bunu sağlar.
1. Aralıklı Çalışma
Aralıklı çalışma, bilgiyi hepsini bir kerede tıkıştırmak yerine günlere ya da haftalara yayarak birkaç kez çalışmak demektir. Kısa ve yinelenen tekrar oturumları, sınavdan önceki gece yapılan tek bir uzun oturumdan daha güçlü bir bellek kurar.
Örneğin perşembe akşamı iki saat boyunca fen terimleri çalışmak yerine pazartesi 15 dakika, çarşamba 15 dakika, cuma 20 dakika ve sınavdan hemen önce 10 dakika tekrar edin. Her dönüş belleği güçlendirir.
Aralıklı çalışma işe yarar, çünkü unutma başladıktan sonra beyin bilgiyi geri çağırmak zorunda kalır. Bu çaba anıyı daha dayanıklı kılar. Tekrar çok erken yapılırsa kolay gelebilir ama o kadar güç katmayabilir. Çok geç yapılırsa öğrencilerin her şeyi baştan öğrenmesi gerekebilir. En iyi zamanlama ikisinin arasındadır.
2. Geri Çağırma Alıştırması
Geri çağırma alıştırması, önce bakmadan bilgiyi hatırlamaya çalışmak demektir. Bu, en etkili çalışma alışkanlıklarından biridir. Bir tanımı yeniden okumak yerine üzerini örtün ve söylemeye çalışın. Çözülmüş matematik örneklerine bakmak yerine önce bir soruyu kendiniz deneyin. Bir şemayı gözden geçirmek yerine onu ezberden çizin.
Geri çağırmak yeniden okumaktan zor gelebilir, ama işe yaramasının nedeni tam da budur. Beyin bilgiyi dışarı çektiğinde belleği güçlendirir — yanıtı klavyeyle yazmak yerine elle yazmak bu etkiye bir kat daha ekler; konu elle yazmanın bilişsel yararları yazısında ele alınıyor.
Basit geri çağırma alıştırması fikirleri:
- Kitabı kapatıp konu hakkında hatırladığınız her şeyi yazın.
- Kart kullanın ve kartı çevirmeden önce yanıtlayın.
- Notları örtüp kavramı sesli anlatın.
- Bir şemayı ezberden çizip sonra kontrol edin.
- Eski sınav sorularını notsuz yanıtlayın.
- Üç olası sınav sorusu yazıp bunları yanıtlayın.
Öğrenciler geri çağırmadan sonra yanıtlarını kontrol etmelidir. Hatalar çabuk düzeltilirse yararlıdır. Neyin daha çok tekrar gerektirdiğini gösterirler.
3. Feynman Tekniği
Feynman Tekniği basittir: fikri, daha küçük birine anlatır gibi sade bir dille açıklayın. Açıklama karışmaya başlıyorsa anlayışın zayıf kaldığı yer orasıdır.
Örneğin fotosentez çalışan bir öğrenci şöyle diyebilir: “Bitkiler besin üretmek için güneş ışığı, su ve karbondioksit kullanır. Bu süreçte oksijen açığa çıkar.” Suyun ya da karbondioksitin nereye oturduğunu açıklayamıyorsa neyi tekrar edeceğini bilir.
Bu teknik işe yarar, çünkü sahte anlayışı açığa çıkarır. Öğrenci notlardaki kelimeleri tanıyabilir ama onları açıklamakta zorlanabilir. Anlatmak, netlik zorunluluğu doğurur.
Nasıl kullanılır:
- Bir kavram seçin.
- Onu notlara bakmadan sade sözcüklerle anlatın.
- Anlatımın nerede tıkandığını fark edin.
- Notlara ya da ders kitabına dönün.
- Bu kez daha net biçimde yeniden anlatın.
4. Öbekleme
Öbekleme, bilgiyi daha küçük ve anlamlı parçalara ayırmak demektir. Beyin, düzenli öbeklerle uzun ve rastgele listelerden daha iyi baş eder.
Örneğin uzun bir kelime listesi çalışan öğrenci sözcükleri konuya, ön eke, anlama ya da kullanıma göre gruplayabilir. Tarihsel olaylar çalışan öğrenci onları nedenlere, kilit olaylara ve sonuçlara göre ayırabilir. Formül çalışan öğrenci konuya ya da soru tipine göre öbek kurabilir.
Öbekleme yükü azaltır. Öğrenci on iki ayrı bilgiyi hatırlamaya çalışmak yerine dörder maddelik üç öbeği hatırlar.
İyi öbekler anlamlı olmalıdır. Rastgele gruplama pek işe yaramayabilir. En iyi öbekler fikirler arasındaki ilişkileri gösterir.
5. Bellek Destekleri
Bellek destekleri hatırlamaya yardımcı araçlardır. Kısaltmalar, cümleler, tekerlemeler, görüntüler ya da örüntüler olabilir.
Örneğin öğrenciler gezegenlerin sırasını hatırlamak için bir cümle, yazım için bir tekerleme ya da bir sürecin adımları için bir kısaltma kullanabilir. Bellek destekleri özellikle sıralı listelerde, kelime bilgisinde, formüllerde, sınıflandırma sistemlerinde ve doğal biçimde bağ kurulması güç bilgilerde işe yarar.
Bununla birlikte, bu destekler anlamanın yerini almamalıdır. Bir cümleyi hatırlamak yararlıdır, ama öğrencinin bilginin ne anlama geldiğini de bilmesi gerekir. Bellek desteği bir kapıdır, dersin tamamı değildir.
Öğrenciler kendi bellek desteklerini üretebilir, çünkü kişisel hatırlatıcılar çoğu zaman başkasından alınanlardan daha kolay akılda kalır.
6. Görsel Haritalama
Görsel haritalama, fikirlerin nasıl bağlandığını görmeyi sağlar. Zihin haritaları, kavram haritaları, akış şemaları, zaman çizelgeleri, şemalar ya da etiketli çizimler buna girer. Bilgide ilişkiler, sıralar, nedenler ya da kategoriler varsa görsel düzen özellikle işe yarar.
Örneğin ekosistemlerle ilgili bir kavram haritası üreticileri, tüketicileri, ayrıştırıcıları, besin zincirlerini, enerji akışını ve yaşam alanlarını birbirine bağlayabilir. Zaman çizelgesi tarihte yardımcı olur. Akış şeması bir fen sürecinde yardımcı olur. Etiketli bir çizim anatomide ya da coğrafyada yardımcı olur.
Değer, haritayı güzel yapmakta değildir. Değer, fikirlerin nereye ait olduğuna ve nasıl bağlandığına karar vermektedir. Bu karar verme süreci belleği güçlendirir.
7. Harmanlama
Harmanlama, aynı türü tekrar tekrar çalışmak yerine ilgili alıştırma türlerini karıştırmak demektir. Örneğin birbirinin aynı on matematik sorusu çözmek yerine öğrenciler karışık soru tipleriyle çalışır. Tek bir dil bilgisi kuralını gözden geçirmek yerine birkaç kuralı karşılaştırıp hangisinin geçerli olduğuna karar verirler.
Bu teknik öğrencilere bir beceriyi yalnızca tekrarlamayı değil, ne zaman kullanacaklarını da öğretir. Başta daha zor gelebilir, çünkü beynin doğru yöntemi seçmesi gerekir. Bu zorluk daha iyi bir uzun vadeli öğrenme kurar.
Harmanlama matematikte, fen problemlerinin çözümünde, dil bilgisinde, kelime çalışmasında, sınav tekrarında ve benzer kavramlar arasında seçim yapılması gereken her derste iyi sonuç verir.
Temeller öğrenildikten sonra kullanın. Öğrenci beceriyi henüz kazanmadıysa önce blok hâlinde alıştırma gerekebilir. Temeller tanıdık hâle geldiğinde alıştırmaları karıştırmak daha yararlı olur.
8. Uyku ve Tekrar Zamanlaması
Bellek uykudan etkilenir. Öğrenciler uykuyu çoğu zaman çalışmadan ayrı düşünür, ama yorgun beyin ne iyi öğrenir ne de iyi hatırlar. Son dakikada çalışmak için geç saatlere kadar uyanık kalmak kısa vadede yardımcı olabilir, ama ertesi gün dikkate, ruh hâline ve belleğe zarar verebilir.
Daha iyi bir alışkanlık, tekrarı erken yapıp sınavdan önce düzgün uyumaktır. Yatmadan önceki kısa bir tekrar yararlı olabilir, ancak uykuyu kısan uzun ve yıpratıcı bir oturuma dönüşmemelidir.
Öğrenciler kısa bir sabah tekrarı da yapabilir. Uyandıktan sonra beş ila on dakikayı ana fikirleri, formülleri ya da kelimeleri hatırlamaya ayırın. Bu, telaşla yeniden okumaktan daha iyi sonuç verir, çünkü belleği dersten ya da sınavdan önce devreye sokar.
9. Bilgiyi Uygulayın
Öğrenciler bilgiyi kullandığında bilgi daha uzun kalır. Bilgiyi uygulamak, onunla bir şey yapmak demektir: bir soru çözmek, bir açıklama yazmak, iki fikri karşılaştırmak, bir arkadaşa anlatmak, bir örnek üretmek, bir alıştırma sorusunu yanıtlamak ya da konuyu gerçek yaşamla ilişkilendirmek.
Örneğin bir dil bilgisi kuralı, öğrenci kendi cümlelerini yazdığında daha güçlü yerleşir. Bir fen kavramı, öğrenci gerçek bir örneği açıkladığında daha güçlü yerleşir. Tarihsel bir neden, öğrenci onu bir savda kullandığında daha güçlü yerleşir.
Uygulama, belleği anlayışa dönüştürür. Ayrıca basit hatırlamadan fazlasını isteyen sınavlara hazırlar.
Basit Bir Haftalık Bellek Düzeni
Öğrencilerin her tekniği her gün kullanması gerekmez. Basit bir düzeni sürdürmek daha kolaydır:
- Dersten sonra beş dakika ayırıp notlara bakmadan hatırladıklarınızı yazın.
- Notları kontrol edip eksik ya da yanlış fikirleri düzeltin.
- Dersten üç soru çıkarın.
- Bu soruları iki gün sonra tekrar edin.
- Haftanın sonunda kısa bir kavram haritası ya da özet hazırlayın.
- Sınavdan önce yalnızca okumak yerine karışık sorular çözün.
Bu düzen geri çağırmayı, aralıklamayı, soru üretmeyi, görsel haritalamayı ve harmanlamayı birleştirir. Sıradan okul haftaları için yeterince kısadır ve son dakika ezberinden güçlüdür.
Sık Yapılan Bellek Hataları
Bir hata, fazla okumaktır. Bir kez yeniden okumak yararlı olabilir, ama bu ana çalışma yöntemi hâline gelirse öğrenciler bilgiyi hatırlayamadıkları hâlde kendilerini hazır hissedebilir.
Bir başka hata her şeyin altını çizmektir. Altını çizmek ancak öğrenci en önemli fikirleri seçtiğinde işe yarar. Neredeyse tamamı işaretlenmiş bir sayfa artık düzenli değildir.
Öğrenciler bazen kart hazırlar ama onları edilgen biçimde kullanır. Yanıta çok çabuk bakmak yararı zayıflatır. Önce yanıtlamayı deneyin, sonra kontrol edin.
Sık görülen bir başka hata, hep aynı sırayla çalışmaktır. Öğrenciler kelimeleri her zaman aynı dizilişte tekrar ederse anlamdan çok sırayı hatırlayabilir. Kartları karıştırın, soruları harmanlayın ve farklı örneklerle çalışın.
Bir Bellek Tekniğinin İşe Yaradığı Nasıl Anlaşılır?
Bir bellek tekniği; bilgiyi daha sonra bakmadan hatırlayabiliyorsanız, kendi sözlerinizle anlatabiliyorsanız, yeni bir soruda kullanabiliyorsanız ya da başka bir konuyla ilişkilendirebiliyorsanız işe yarıyordur. Tanıdık gelmesi yeterli değildir.
Kendinizi dürüstçe sınayın. Notların üzerini örtün. Kitabı kapatın. Soruyu deneyin. Şemayı çizin. Kavramı anlatın. Belleğin büyüdüğü an, kontrol etmeden hemen önceki andır.
Son Söz
Uzun süreli kalıcılık, son dakika baskısıyla değil etkin çalışmayla kurulur. Öğrenciler alıştırmayı zamana yaydıklarında, bilgiyi geri çağırdıklarında, fikirleri sade biçimde anlattıklarında, malzemeyi öbeklere ayırdıklarında, görsellerden yararlandıklarında, alıştırmaları karıştırdıklarında, iyi uyuduklarında ve öğrendiklerini uyguladıklarında daha çok hatırlar.
En iyi bellek tekniği, öğrencinin gerçekten kullanacağı tekniktir. Geri çağırma alıştırması ya da aralıklı tekrar gibi tek bir alışkanlıkla başlayın. O olağanlaştığında bir yenisini ekleyin. Zamanla çalışmak ezberden uzaklaşır ve kalıcı bilgi kurmaya dönüşür.